Của thiên trả địa – 天地傳 [Thiên địa truyện]
- Nguyễn Thanh Lộc dịch
昔有二人，同村為鄰。一名曰天，一名曰地。两皆孤貧無依，鬻力為生。天慧而警敏，地誠而厚道。
Phiên âm: Tích hữu nhị nhân, đồng thôn vi lân. Nhất danh viết thiên, nhất danh viết địa. Lưỡng giai cô bần vô y, chúc lực vi sinh. Thiên tuệ nhi cảnh mẫn, Địa thành nhi hậu đạo.
Ngày xưa, có hai anh chàng, là hàng xóm cùng ở một làng. Một người tên Thiên, một người tên Địa. Họ giống nhau ở chỗ anh nào anh ấy đều nghèo rớt mùng tơi và đều mồ côi cha mẹ. Nhưng Thiên rất sáng dạ, bảo gì hiểu nấy, Địa thành thực và trọng tình nghĩa.
一日，地語天曰：「吾輩甕牖繩樞，倘無轉機，恐終生潦倒。子天資穎異，若得習業，必登科第。自今而後，子專心讀書，吾代子服勞，以資膳食。功成名遂，願與共富貴。」天唯唯而應，地復囑曰：「達則勿忘儂！」
Phiên âm: Nhất nhật, địa ngữ thiên viết: “Ngô bối ung dũ thằng xu, thảng vô chuyển cơ, khủng chung sinh lạo đảo. Tử thiên tư dĩnh dị, nhược đắc tập nghiệp, tất đăng khoa đệ. Tự kim nhi hậu, tử chuyên tâm độc thư, ngô đại tử phục lao, dĩ tư thiện thực. Công thành danh toại, nguyện dữ cộng phú quý.” Thiên duy duy nhi ưng, địa phục chúc viết: “Đạt tắc vật vong nùng!”
Một hôm Địa bảo rằng: “Hai ta nghèo rớt mồng tơi, nếu không làm gì đổi đời thì không biết bao giờ mới cất đầu lên được. Sẵn anh là người có khiếu thông minh, nếu được học hành chắc ngày sau sẽ thi đậu làm quan to. Vậy từ nay anh hãy chăm chỉ học hành, tôi sẽ cố sức làm thêm để lấy tiền nuôi anh ăn học. Lúc nào anh làm nên, đôi ta sẽ chung hưởng phú quý.” Thiên nhận lời nhưng Địa còn dặn: “Lúc nào hiển đạt anh đừng có quên tôi nhé!”
地遂晝耕夜耠，宧天寒窗。見天日進於學，地益勤於事，不辭勞苦。十載之後，天登鄉薦，復中廷試，擢為狀元，拜官顯貴，車馬盈門，宅樓綺麗，受人欽仰。
Phiên âm: Địa toại trú canh dạ hoát, di thiên hàn song. Kiến thiên nhật tiến ư học, địa ích cần ư sự, bất từ lao khổ. Thập tải chi hậu, thiên đăng hương tiến, phục trung đình thí, trạc vi trạng nguyên, bái quan hiển quý, xa mã doanh môn, trạch lâu ỷ lệ, thâu nhân khâm ngưỡng.
Rồi đó Địa trần lực đêm ngày làm thuê để nuôi bạn học hành. Thấy Thiên học mỗi ngày một tiến, anh chàng lại càng hăng hái làm việc, không quản gì cả. Cứ như thế sau mười năm đèn sách, Thiên đậu khoa thi hương rồi vào thi đình, đậu luôn Trạng nguyên, được làm quan to hiển quý, ngựa xe đầy nhà, dinh thự nguy nga, được mọi người trọng vọng.
地聞之，愷然歸牛於主，賣屋具禮，赴京覲友。不意天已變心，拒而不納，命門者閉戶，地悽然返迴。
Phiên âm: Địa văn chi, khải nhiên quy ngưu ư chủ, mại ốc cụ lễ, phó kinh cận hữu. Bất ý thiên dĩ biến tâm, cự nhi bất nạp, mệnh môn giả bế hộ, địa thê nhiên phản hồi.
Được tin, Địa rất sung sướng đem trâu cày về trả chủ. Rồi anh bán phăng cái nhà ở lấy một số tiền mua đồ lễ tìm vào dinh bạn. Ngờ đâu khi đến nơi thì Thiên đã thay lòng đổi dạ không muốn nhận lại bạn cũ nữa. Hắn dặn quân canh cấm cửa không cho Địa vào. Địa bị đuổi tủi thân ra về.
步至江渚，惱從中釋，淚下如雨；思人心之反覆，感己命之蹇蹇；且今歸鄉，無所容身，蓋屋已販矣。忽有異人化作過客，駐足而問之，地具言之。其人輒施法化舠，嚀曰：『汝且居此渡人，足以自給，無須復為傭矣。』言訖而隱。
Phiên âm: Bộ chí giang chử, não tòng trung thích, lệ hạ như vũ; tư nhân tâm chi phản phúc, cảm kỷ mệnh chi kiển kiển; thả kim quy hương, vô sở dung thân, cái ốc dĩ phiến hỹ. Hốt hữu dị nhân hoá tác quá khách, trú túc nhi vấn chi, địa cụ ngôn chi. Kỳ nhân triếp thi pháp hoá đao, ninh viết: “Nhữ thả cư thử độ nhân, túc dĩ tự cấp, vô tu phục vi dung hỹ.” Ngôn cật nhi ẩn.
Vừa đến bờ sông, buồn bã từ trong dạ tuôn ra, nước mắt rơi lã chã; nghĩ đến lòng người đen bạc, cảm thương số mình hẩm hiu, vả bấy giờ về làng cũng không biết ở vào đâu nữa vì nhà đã bán mất rồi. Tự dưng có một dị nhân hiện lên làm một người khách qua đường dừng lại hỏi anh. Địa kể lể đầu đuôi cho người đó nghe. Người đó bèn hóa phép cho anh một chiếc đò và dặn rằng: “Anh cứ tạm ở đây chở khách qua lại trên sông này cũng đủ ăn, không phải đi làm thuê nữa”. Nói xong liền biến đi.
地遂操舟濟人，日得溫飽，然贏僅足糊口，終無餘資可蓄。歲晚欲祭父，而乏齎。彼暮，既渡數人，地方返舟至流中，復聞人喚舟聲。溘有少婦，姿容絕世，曰：「夜已深，願借宿一宵。」
Phiên âm: Địa toại thao chu tế nhân, nhật đắc ôn bão, nhiên doanh cận túc hồ khẩu, chung vô dư tư khả súc. Tuế vãn dục tế phụ, nhi phạp tê. Bỉ mộ, ký độ sổ nhân, địa phương phản chu chí lưu trung, phục văn nhân hoán chu thanh. Khạp hữu thiểu phụ, tư dung tuyệt thế, viết: “Dạ dĩ thâm, nguyện tá túc nhất tiêu.”
Địa nghe lời, ở lại đó làm nghề chống đò ngang. Nhưng anh chàng chỉ kiếm vừa đủ nuôi miệng, không để dành được một đồng tiền nào. Cho nên đến ngày giỗ cha chẳng biết lấy gì mà cúng. Chiều hôm ấy, sau khi chở cho mấy người khách sang bờ bên kia, Địa vừa chèo về đến nửa sông đã lại nghe có tiếng gọi đò. Anh lại cho đò trở lại. Khách là một người đàn bà còn trẻ tuổi và rất xinh đẹp. Trời lúc ấy đã nhá nhem, người đàn bà nói với Địa: “Trời đã tối mà đường còn xa, anh làm ơn cho tôi nghỉ nhờ một đêm.”
地居僅一茅廬倚江而立，廬中惟一竹牀而已。然亦讓其臥之。乃避席就外眠，遽其問曰：「君娶與否？」地曰：「未也。」婦曰：「願為君妻！」地驚愕失措，不知所對。婦復言曰：「妾本天宮之仙。上見君仁而甚紆，乃遣余下凡，以襄君脫苦而享悰。」言訖，舉手顯法，頓化茅廬為朱門廣第，瓦屋高牆，重廊曠院，甃地為磚，室中器物畢具，婢僕成列，如雲如雨。
Phiên âm: Địa cư cận nhất mao lư ỷ giang nhi lập, lư trung duy nhất trúc sàng nhi dĩ. Nhiên diệc nhượng kỳ ngoạ chi. Nãi tị tịch tựu ngoại miên, cự kỳ vấn viết: “Quân thú dữ bĩ?” Địa viết: “Vị dã.” Phụ viết: “Nguyện vi quân thê!” Địa kinh ngạc thất thố, bất tri sở đối. Phụ phục ngôn viết: “Thiếp bản thiên cung chi tiên. Thượng kiến quân nhân nhi thậm hu, nãi khiển dư hạ phàm, dĩ tương quân thoát khổ nhi hưởng tông.” Ngôn cật, cử thủ hiển pháp, đốn hoá mao lư vi châu môn quảng đệ, ngoã ốc cao tường, trùng lang khoáng viện, trứu địa vi chuyên, thất trung khí vật tất cụ, tì bộc thành liệt, như vân như vũ.
Nhà Địa chỉ là một túp lều nhỏ bên sông, trong nhà chỉ có một cái chõng, nhưng anh cũng nhường cho người đàn bà ấy nằm. Thấy Địa toan đi kiếm một nơi khác ngủ, người đàn bà bỗng hỏi anh: – “Anh đã có vợ chưa?”. Địa trả lời: – “Chưa” – “Tôi xin làm vợ anh!”. Địa rất ngạc nhiên và bỡ ngỡ, không biết trả lời ra thế nào cả. Nàng lại nói: – “Tôi là người trên cung tiên. Trời thấy anh là người tử tế mà chịu khổ chịu sở đã nhiều rồi nên cho tôi xuống giúp anh sung sướng”. Nói rồi nàng hoá phép biến túp lều bên bờ sông thành một dinh cơ rất đẹp: nhà ngói, tường dắc, hành lang, sân gạch, trong nhà đồ dùng thức đựng đầy đủ, kẻ hầu người hạ từng đoàn.
地見其變，喜驚交錯。仙復展法為之陳設豐饌，備祭亡父。翌日，仙命地衣錦袍，乘肩輿，往邀天赴祭。天是時接之頗謹，然聞邀至舍餌祭，遂撅唇曰：「若欲吾抵，須鋪錦茵，自此至彼，吾乃肯行。」
Phiên âm: Địa kiến kỳ biến, hỷ kinh giao thác. Tiên phục triển pháp vị chi trần thiết phong soạn, bị tế vong phụ. Dực nhật, tiên mệnh địa y cẩm bào, thừa kiên dư, vãng yêu thiên phó tế. Thiên thị thì tiếp chi phả cẩn, nhiên văn yêu chí xá nhị tế, toại quyết thần viết: “Nhược dục ngô để, tu phô cẩm nhân, tự thử chí bỉ, ngô nãi khẳng hành.”
Địa vừa kinh lạ vừa vui sướng. Nàng tiên lại hoá phép làm ra cỗ bàn linh đình để cho anh chàng làm giỗ cúng cha. Sáng hôm sau, nàng tiên bảo Địa hãy mặc đồ gấm vóc, ngồi kiệu đến mời Thiên sang nhà mình ăn giỗ. Lần này Địa được Thiên tiếp đãi có phần tử tế. Nhưng khi nghe nói mời đến nhà ăn giỗ, hắn bĩu môi bảo Địa: Chú muốn ta đến chơi thì hãy trải chiếu hoa từ đây đến nhà, ta sẽ đến.
地歸言之於妻，之復運法，化綺薦為道途，自其舍及天之第。天未諳地之富貴，聞之驚奇，乃往觀焉。既至，見宅第宏靚，器用華葩，堂宇深嚴，無一可及者，詫然稱異。享祭之時，地之妻親酌以勸。天見其貌絕倫，心生媢嫉，竊歎地之有幸。至於酒酣耳熱，天曰：「若以妻與家資易我爵與府第，吾願讓之。」
Phiên âm: Địa quy ngôn chi ư thê, chi phục vận pháp, hoá ỷ tiến vi đạo đồ, tự kỳ xá cập thiên chi đệ. Thiên vị am địa chi phú quý, văn chi kinh kỳ, nãi vãng quan yên. Ký chí, kiến trạch đệ hoành tịnh, khí dụng hoa ba, đường vũ thâm nghiêm, vô nhất khả cập giả, sá nhiên xưng dị. Hưởng tế chi thì, địa chi thê thân chước dĩ khuyến. Thiên kiến kỳ mạo tuyệt luân, tâm sinh mạo tật, thiết thán địa chi hữu hạnh. Chí ư tửu hàm nhĩ nhiệt, thiên viết: “Nhược dĩ thê dữ gia tư dị ngã tước dữ phủ đệ, ngô nguyện nhượng chi.”
Địa về kể lại chuyện cho vợ nghe. Nàng tiên lại hoá phép thành chiếu hoa trải một đoạn đường dài từ nhà mình đến dinh Thiên ở. Thiên không ngờ trong thời gian vừa qua Địa cũng trở nên giàu có lớn, mới đến xem cho biết sự tình. Đến nơi, hắn rất lấy làm lạ khi thấy nhà cửa và mọi thứ đồ đạc của Địa ít có nhà nào bì kịp. Khi ăn giỗ, vợ Địa thân hành ra mời rượu. Thấy nàng đẹp quá, Thiên đâm ra ganh tỵ với hạnh phúc của Địa. Rượu say, hắn nói: Chú đổi vợ chú cùng cơ nghiệp này cho tôi thì tôi nhường chức quan cùng dinh cơ của tôi cho chú.
地本不欲，仙輒低語勸之，地遂從命。於是兩人立書為契，分毫不爽。既而地乘輿返廈，天則酩酊而眠。至曉，酒醒，睜目而視，惶然不知其所處，見己竟臥於江渚茅廬之中。美妻與盛屋，頃刻俱空，如夢如幻。自此天代地操舟濟人，終日勞作。地則轉愚為智，仕途亨通，享祿不絕。
Phiên âm: Địa bản bất dục, tiên triếp đê ngữ khuyến chi, địa toại tòng mệnh. Ư thị lưỡng nhân lập thư vi khế, phân hào bất sảng. Ký nhi địa thừa dư phản hạ, thiên tắc mính đính nhi miên. Chí hiểu, tửu tỉnh, tĩnh mục nhi thị, hoàng nhiên bất tri kỳ sở xứ, kiến kỷ cánh ngoạ ư giang chử mao lư chi trung. Mỹ thê dữ thịnh ốc, khoảnh khắc câu không, như mộng như ảo. Tự thử thiên đại địa thao chu tế nhân, chung nhật lao tác. Địa tắc chuyển ngu vi trí, sĩ đồ hanh thông, hưởng lộc bất tuyệt.
Không bao giờ Địa lại muốn như thế, nhưng nàng tiên bảo nhỏ xui Địa bằng lòng. Hai bên cùng làm tờ giao ước. Thế rồi sau đó Địa lên võng về dinh, còn Thiên say rượu nằm ngủ một giấc ly bì. Nhưng đến sáng hôm sau, khi bừng mắt tỉnh dậy, hắn ngơ ngác thấy mình nằm ở một túp lều bên sông. Người vợ đẹp cùng cả dinh cơ của hắn ngày hôm qua đã biến đâu mất cả. Từ đó hắn làm nghề chống đò thay cho Địa. Còn Địa hoá ra thông minh khôn ngoan, làm quan sung sướng mãi.
吾竊論曰：夫世途險詭，人心多變。然天道至公，報施無差。地以赤心待人，不計勞椘，十載養友，恩深似海。及天顯達，反負舊情，絕義忘恩，誠可歎矣。地雖一時困頓，終不改節。天意感其至禛，乃降仙偶，興宅宇於江渚，致榮華於蓬門。至於富貴榮顯，非其所求，實乃善報所致。嗚呼！天奪之者，地還之；人棄之者，神扶之。是知：行善不圖報，福報自來；忘恩圖僥倖，禍機已伏。
Phiên âm: Ngô thiết luận viết: phu thế đồ hiểm nguỵ, nhân tâm đa biến. Nhiên thiên đạo chí công, báo thi vô si. Địa dĩ xích tâm đãi nhân, bất kế lao sở, thập tải dưỡng hữu, ân thâm tự hải. Cập thiên hiển đạt, phản phụ cựu tình, tuyệt nghĩa vong ân, thành khả thán hỹ. Địa tuy nhất thì khốn đốn, chung bất cải tiết. Thiên ý cảm kỳ chí chân, nãi giáng tiên ngẫu, hưng trạch vũ ư giang chử, trí vinh hoa ư bồng môn. Chí ư phú quý vinh hiển, phi kỳ sở cầu, thực nãi thiện báo sở trí. Ô hô! Thiên đoạt chi giả, địa hoàn chi; nhân khí chi giả, thần phù chi. Thị tri: hành thiện bất đồ báo, phúc báo tự lai; vong ân đồ nghiêu hãnh, hoạ cơ dĩ phục.
Ta trộm luận rằng: Con đường nhân thế hiểm hóc khôn lường, lòng người thường dễ thay đổi. Nhưng đạo trời công bằng, trả ơn báo oán không sai sót bao giờ. Địa lấy lòng chân thành đối đãi với bạn, chẳng quản vất vả nhọc nhằn, mười năm nuôi bạn ăn học, nghĩa tình sâu nặng như biển. Đến khi Thiên hiển đạt, lại trở mặt vô tình, vong ân bội nghĩa, thật đáng buồn thay! Song Địa dù lúc ấy khốn cùng, vẫn không thay lòng đổi dạ. Trời cảm lòng trung hậu, mới sai tiên nữ hạ phàm, dựng nhà cao cửa rộng bên bến sông, đem phú quý đến nơi nghèo hèn. Sự vinh hiển mà Địa có được không phải do mưu cầu, mà là kết quả của việc làm thiện lành, phúc báo tự đến. Than ôi! Cái gì Trời đã lấy đi thì cũng sẽ trả lại; cái gì người đời ruồng bỏ thì Thần linh sẽ nâng đỡ. Cho nên biết rằng: Kẻ làm điều thiện mà không mưu cầu báo đáp, phúc lành ắt sẽ tới. Kẻ phản phúc bội nghĩa, dù có được quyền thế trong chốc lát, cuối cùng cũng khó giữ lâu dài.
Van hoc Han Nom 