昔高平有貧樵，姓石名義，與妻俱老無子。雖處寒微，而篤好善行：公則修橋補埭，疏瀹通津；婆則煮水濟行旅。積善感天，玉皇遣太子下凡，託胎於石氏。婦懷三載，未分娩而公卒。越年，生一子，器宇不凡，名曰石生。未幾母亦逝，石生孤居榕下茅廬，蔽體一褌，操斧樵薪。十三齡，玉帝命仙翁授以百藝神通。
Phiên âm: Tích Cao Bằng hữu bần tiều, tính Thạch danh Nghĩa, dữ thê câu lão vô tử. Tuy xử hàn vi, nhi đốc hảo thiện hành: công tắc tu kiều bổ đại, sơ thược thông tân; bà tắc chử thuỷ tế hành lữ. Tích thiện cảm thiên, Ngọc Hoàng khiển thái tử hạ phàm, thác thai ư Thạch thị. Phụ hoài tam tải, vị phân vãn nhi công tốt. Việt niên, sinh nhất tử, khí vũ bất phàm, danh viết Thạch Sanh. Vị kỉ mẫu diệc thệ, Thạch Sanh cô cư dung hạ mao lư, tế thể nhất côn, thao phủ tiều tân. Thập tam linh, Ngọc Đế mệnh tiên ông thụ dĩ bách nghệ thần thông.
Ngày xửa ngày xưa ở quận Cao Bình có gia đình bác tiều phu nghèo Thạch Nghĩa, vợ chồng tuổi cao mà vẫn không con. Ông bà tuy nghèo nhưng luôn ra sức làm việc nghĩa. Ông thì sửa cầu, sửa cống, khơi rãnh, đắp đường. Bà thì nấu nước cho người qua đường uống. Việc làm của gia đình họ Thạch thấu đến trời, Ngọc Hoàng liền sai Thái tử đầu thai xuống trần làm con nhà họ Thạch. Bà Thạch thụ thai ba năm, chưa sinh con thì ông Thạch mất. Sau đó, bà Thạch sinh một con trai khôi ngô tuấn tú, đặt tên là Thạch Sanh. Cách ít năm sau, bà Thạch cũng mất, Thạch Sanh sống côi cút một mình trong túp lều tranh dưới gốc đa với một mảnh khố che thân và một cái búa đốn củi. Đến năm Thạch Sanh mười ba tuổi, Ngọc Hoàng sai tiên ông xuống dạy cho chàng các môn võ nghệ và mọi phép thần thông.
忽一日，有酒釀李通，販醪至榕下歇，見石生孔武有力，孤身而居，乃結義金蘭。
Phiên âm: Hốt nhất nhật, hữu tửu nhưỡng Lý Thông, phán dao chí dung hạ hiết, kiến Thạch Sanh khổng võ hữu lực, cô thân nhi cư, nãi kết nghĩa kim lan.
Đến một ngày nọ, có một người làm nghề nấu rượu tên là Lí Thông, đi bán rượu ghé vào gốc đa nghỉ chân, thấy Thạch Sanh khỏe mạnh, lanh lợi, ở một mình, bèn kết nghĩa anh em với Thạch Sanh.
時土中有夜叉，吞人為食。官屢討不克，民建祠以祀，歲獻童男女為祭。
Phiên âm: Thì thổ trung hữu dạ xoa, thôn nhân vi thực. Quan lũ thảo bất khắc, dân kiến từ dĩ tự, tuế hiến đồng nam nữ vi tế.
Khi đó trong vùng có một con Chằn tinh hung hãn thường bắt người ăn thịt, quan quân nhiều lần vây đánh nhưng không được vì nó có phép thần thông biến hóa, không còn cách nào khác nên dân làng liền lập miếu thờ và hàng năm phải nộp cho nó một mạng người thì mới được yên ổn làm ăn.
當年值李通受役之歲，李誘石生代之。石生往之，與妖格鬥，後而斬之。李竊其功，受封為都督。
Phiên âm: Đương niên trị Lí Thông thụ dịch chi tuế, lý dụ Thạch Sanh đại chi. Thạch Sanh vãng chi, dữ yêu cách đấu, hậu nhi trảm chi. Lý thiết kỳ công, thụ phong vi Đô đốc.
Năm ấy, đến lượt Lí Thông phải nộp mạng. Lí Thông bèn tính kế Thạch Sanh thế mạng cho mình. Thạch Sanh đã chiến đấu và giết chết được Chằn tinh, nhưng bị Lí Thông đoạt công, và Lí Thông được nhà vua phong làm đô đốc.
时王女擇婿，妖禽巨鵬突下擄之。王悶命李通尋之，許以國女與傳位。當主危殆，石生見鵬挾人而過，發矢中其翼，尋血至穴，識其所藏。
Phiên âm: Thì vương nữ trạch tế, yêu cầm cự bằng đột hạ lỗ chi. Vương muộn mệnh Lý Thông tầm chi, hứa dĩ quốc nữ dữ truyền vị. Đương chủ nguy đãi, Thạch Sanh kiến bằng hiệp nhân nhi quá, phát thi trúng kỳ dực, tầm huyết chí huyệt, thức kỳ sở tàng.
Bấy giờ có công chúa đang tuổi kén chồng, một hôm bị con yêu tinh Đại bàng sà xuống cắp đi mất. Buồn rầu, nhà vua truyền cho Lí Thông đi tìm, và hứa khi tìm được sẽ gả công chúa và truyền ngôi cho. Lúc công chúa lâm nguy, Thạch Sanh đang ở bên gốc đa, bỗng nhìn thấy Đại bàng cắp người bay qua, liền giương cung bắn trúng một cánh. Lần theo vết máu, Thạch Sanh biết được cái hang ẩn náu của Đại bàng.
李通聞石生知大鵬藏處，遂託以設法救援。及石生下穴，縋繩得公主而出，李通遂使兵以石塞其穴，欲殺石生以再圖其功。石生於穴中與大鵬格鬥，戰甚劇，遂斃之，復得水帝太子而還。水帝感其德，延石生遊於水宮。及還，帝欲以珠玉萬計贈之，石生辭餽，但求神琴一張焉。
Phiên âm: Lý Thông văn Thạch Sanh tri đại bằng tàng xứ, toại thác dĩ thiết pháp cứu viện. Cập Thạch Sanh hạ huyệt, truý thằng đắc công chủ nhi xuất, Lý Thông toại sử binh dĩ thạch tắc kỳ huyệt, dục sát Thạch Sanh dĩ tái đồ kỳ công. Thạch Sanh ư huyệt trung dữ đại bằng cách đấu, chiến thậm kịch, toại tễ chi, phục đắc thuỷ đế thái tử nhi hoàn. Thuỷ đế cảm kỳ đức, diên Thạch Sanh du ư thuỷ cung. Cập hoàn, đế dục dĩ châu ngọc vạn kế tặng chi, thạch sinh từ quỹ, đãn cầu thần cầm nhất trương yên.
Lý Thông nghe được Thạch Sanh biết được nơi ẩn náu của Đại bàng, Lí Thông liền nhờ Thạch Sanh tìm cách giải cứu. Nhưng đến khi Thạch Sanh xuống tìm rồi ròng dây đưa được công chúa lên khỏi hang, thì Lý Thông liền cho quân lính lấy đá lấp kín cửa hang, mưu giết chết Thạch Sanh để tranh công lần nữa. Trong hang, Thạch Sanh đã đánh nhau một trận dữ dội và giết chết Đại bàng, cứu được thái tử con vua Thủy Tề. Để đền ơn, vua Thủy Tề mời Thạch Sanh xuống thủy cung chơi. Khi Thạch Sanh lên bờ, vua tặng chàng vô số châu báu nhưng chàng chỉ xin một cây đàn thần.
以怨石生，夜叉與大鵬之魂竊宮中寶物，反誣石生。官吏信之，遂下石生於獄。石生在囹圄中，引神琴彈之，以寓其情。
Phiên âm: Dĩ oán Thạch Sanh, dạ xoa dữ đại bằng chi hồn thiết cung trung bảo vật, phản vu Thạch Sanh. Quan lại tín chi, toại hạ Thạch Sanh ư ngục. Thạch Sanh tại linh ngữ trung, dẫn thần cầm đàn chi, dĩ ngụ kỳ tình.
Vì oán Thạch Sanh, hồn Chằn tinh và đại bàng lấy trộm châu báu trong cung rồi vu cho chàng. Thạch Sanh bị tống giam. Trong ngục, chàng lấy cây đàn thần ra gảy để bày tỏ nỗi lòng.
卻言公主，見李通使兵塞穴，圖害石生，憤而不言。及聞神琴之聲，忽能言矣。王聞其言，召石生至。事遂得白，王命收李通下獄，石生請而赦之。李通歸途中，為雷所擊暴斃，道人曰其魂化為蜣螂焉。
Phiên âm: Khước ngôn công chủ, kiến Lí Thông sử binh tắc huyệt, đồ hại Thạch Sanh, phẫn nhi bất ngôn. Cập văn thần cầm chi thanh, hốt năng ngôn hĩ. Vương văn kỳ ngôn, triệu Thạch Sanh chí. Sự toại đắc bạch, vương mệnh thu Lí Thông hạ ngục, Thạch Sinh thỉnh nhi xá chi. Lí Thông quy đồ trung, vi lôi sở kích bạo tễ, đạo nhân viết kỳ hồn hoá vi khương lang yên.
Nói về công chúa, vì thấy Lí Thông sai lính lấp hang, mưu hại Thạch Sanh, nên uất ức hóa câm. Nay nghe được tiếng đàn của Thạch Sanh, công chúa bỗng nói nên lời. Nghe con giải bày, nhà vua truyền cho Thạch Sanh đến. Sau khi rõ mọi chuyện, nhà vua truyền lệnh bắt giam Lí Thông, nhưng được Thạch Sanh xin tha cho. Trên đường trở về, con Lí Thông bị sét đánh chết tươi, hóa kiếp thành bọ hung.
王嘉石生之功，乃以公主妻之。先是，十八國太子求婚不許，忿恨於懷，遂率兵伐之。石生復鼓神琴，其聲悽婉，敵軍聞之，思鄉念親，心神離散，未戰而潰。石生設饗於軍，以小釜炊飯，食之不盡。
Phiên âm: Vương gia Thạch Sanh chi công, nãi dĩ công chủ thế chi. Tiên thị, thập bát quốc thái tử cầu hôn bất hứa, phẫn hận ư hoài, toại suất binh phạt chi. Thạch Sanh phục cổ thần cầm, kỳ thanh thê uyển, địch quân văn chi, tư hương niệm thân, tâm thần ly tán, vị chiến nhi hội. Thạch Sanh thiết hưởng ư quân, dĩ tiểu phủ xuy phạn, thực chi bất tận.
Phần dũng sĩ Thạch Sanh, nhà vua cho chàng kết hôn cùng công chúa. Tức giận vì trước đây bị công chúa từ chối lời cầu hôn, thái tử 18 nước chư hầu cùng kéo quân sang đánh. Thạch Sanh lại đem cây đàn thần ra gảy. Tiếng đàn làm quân đối phương rã rời vì nhớ quê, nhớ vợ con,… nên không đánh cũng tan. Trước khi rút về nước, đội quân đông đảo ấy còn được Thạch Sanh cho ăn một bữa cơm. Niêu cơm tuy nhỏ nhưng ăn bao nhiêu cũng không hết.
後王無子，以石生賢，立之為君，與公主偕老，終其天年。
Phiên âm: Hậu vương vô tử, dĩ Thạch Sanh hiền, lập chi vi quân, dữ công chủ giai lão, chung kì thiên niên.
Về sau do vua không có con nên Thạch Sanh được phong làm vua và sống hạnh phúc mãi mãi với công chúa.
吾以為：石生樸而不矜，遇難不懼，遭陷不怨，以至誠感人，終轉禍為福。奸偽者雖巧，終不能勝其正也。夫其事好還，善有善報，惡有惡報，亦誠信矣。
Phiên âm: Ngô dĩ vi: Thạch Sanh phác thành nhi bất căng, ngộ nan bất cụ, tao hãm bất oán, dĩ chí thành cảm nhân, chung chuyển hoạ vi phúc. Gian nguỵ giả tuy xảo, chung bất năng thắng kì chính dã. Phu kỳ sự hảo hoàn, thiện hữu thiện báo, ác hữu ác báo, diệc thành tín hỹ.
Ta nghĩ rằng: Thạch Sanh chất phác chân thành, không kiêu căng; khi gặp hiểm nguy không sợ, bị oan khuất không oán, bằng lòng thành mà cảm hóa người, chuyển nguy thành phúc. Kẻ gian dẫu có mưu sâu kế độc, cũng không thể thắng được chính khí. Đạo trời ưa trả báo, thiện tất gặp lành, thực cũng đáng tin vậy.
– Nguyễn Thanh Lộc dịch –
Van hoc Han Nom 