DỊCH THUẬT: VƯƠNG TÔN NGỮ LUẬN SỞ BẢO 王孫圉論楚寶 (Vương Tôn Ngữ bàn luận về bảo vật của nước Sở)

Vương Tôn Ngữ luận Sở bảo 王孫圉論楚寶 là một thiên tản văn trích từ trong Quốc Ngữ của nhà sử học kiệt xuất Tả Khưu Minh 左丘明 viết vào thời Xuân Thu. Xuất xứ trong phần Sở quốc 楚國, là một điển cố tiêu biểu của văn học Trung Hoa, nói về những giá trị chân thực của bảo vật, đưa ra những định nghĩa xác đáng rằng như thế nào là một bảo vật đúng ý đúng nghĩa. Câu chuyện là một bài học đạo đức mang tầm vĩ mô, huấn hỗ con người đến bờ vực của sự tỉnh ngộ, nhận ra được những chân giá trị trong đời thực.

Nguyên văn: 王孫圉聘於晉，定公饗之。趙簡子鳴玉以相，問於王孫圉曰：“楚之白珩猶在乎？”對曰“然。”簡子曰：“其為寶也幾何矣？”曰：“未嘗為寶。楚之所寶者，曰觀射父，能作訓辭，以行事於諸侯，使無以寡君為口實。又有左史倚相，能道訓典，以敘百物，以朝夕獻善敗於寡君，使寡君無忘先王之業；又能上下說乎鬼神4，順道其欲惡，使神無有怨痛於楚國。又有藪曰雲，連徒洲，金、木、竹、箭之所生也。龜、珠、角、齒，皮、革、羽、毛，所以備賦用以戒不虞者也。所以共幣帛，以賓享於諸侯者也。若諸侯之好幣具，而導之以訓辭，有不虞之備，而皇神相之。寡君其可以免罪於諸侯，而國民保焉。此楚國之寶也。若夫白珩，先王之玩也，何寶之焉？

“圉聞國之寶，六而已。明王聖人能製議百物，以輔相國家，則寶之；玉足以庇蔭嘉穀，使無水旱之災，則寶之；龜足以憲臧否，則寶之；珠足以御火災，則寶之；金足以御兵亂，則寶之；山林藪澤足以備財用，則寶之。若夫嘩囂之美，楚雖蠻夷，不能寶也。”

Phiên âm: Vương Tôn Ngữ sính u Tấn, Định Công hưởng chi, Triệu Giản Tử đề ngọc dĩ tương. Vấn ư Vương Tôn Ngữ viết: “Sở chi bạch hành, do tại hồ?” Đối viết: “Nhiên.” Giản Tử viết: “Kỳ vi bảo dã kỉ hà hỹ?” Viết: “Vị thường vi bảo. Sở chi sở bảo giả viết Quán Dịch Phủ, năng tác huấn từ, dĩ hành sự ư chư hầu, sử vô dĩ quả quân vi khẩu thực. Hựu hữu Tả Sử, Ỷ Tương năng đạo huấn điển, dĩ tự bách vật, dĩ triêu tịch hiến thiện bại ư quả quân, sử quả quân vô vong tiên sinh chi nghiệp. Hựu năng thượng hạ thuyết hồ quỷ thần, huấn đạo kỳ dục ác, sử thần vô hữu oán thống vu Sở quốc. Hựu hữu tẩu, viết Bạch Liên Đồ Châu, kim mộc trúc tiễn chi sở sinh dã. Quy châu giác xỉ, bì cách vũ mao, sở dĩ bị phú dụng, dĩ giới bất ngu giả dã, sở dĩ cộng tệ bạch, dĩ tân hưởng ư chư hầu giả dã. Nhược chư hầu chi hảo tệ cụ nhi đạo chi dĩ huấn từ, hữu bất ngu chi bị nhi hoàng thần tương chi, quả quân kỳ khả dĩ miễn tội ư chư hầu, nhi quốc dân toàn yên. Thử Sở quốc chi bảo dã. Nhược phù bạch hành, tiên vương chi ngoạn dã, hà bảo yên?

Ngữ văn quốc chi bảo, lục nhi dĩ: Thánh năng chế nghị bách vật, dĩ phụ tương quốc gia, tắc bảo chi; ngọc túc dĩ tí ấm gia cốc sử vô thủy hạn chi tai, tắc bảo chi; quy túc dĩ hiến tang bĩ, tắc bảo chi; châu túc dĩ ngự hỏa tai, tắc bảo chi; kim túc dĩ ngự binh loạn, tắc bảo chi; sơn lâm tẩu trạch túc dĩ bị tài dụng, tắc baoe chi. Nhược phù hoa hiêu chi mỹ, Sở tuy man di, bất năng bảo dã”.

Dịch nghĩa: Vương Tôn Ngữ đi sứ thông hiếu với nước Tấn, Định Công ban yến cho y, Triệu Giản Tử đeo ngọc tiếng kêu lách cách (lấy đó) làm lễ tiếp. Mới hỏi Vương Tôn Ngữ rằng: “Ngọc Bạch Hành nước Sở, có còn (ở quý quốc) không?” Đáp rằng: “Còn chứ!” Giản Tử nói rằng: “Vật đó được cho là bảo vật bao nhiêu năm rồi (còn giá trị không)?”

Đáp rằng: “Chưa từng là bảo vật. Thứ bảo vật của nước Sở tôi là Quán Dịch Phủ, có thể làm nên văn giáo huấn (huấn từ), lấy đó mà hành sự (làm việc) với các nước chư hầu, khiến cho các nước chư hầu không lấy vua tôi (quả quân) làm trò đùa. Lại có Tả Sử Ỷ Tương, có thể dạy được huấn điển, lấy đó để xử lí trăm việc, để sớm tối hiến các kế hay dở với đức vua, khiến cho đức vua không quên cơ nghiệp của tổ tiên. Lại có thể thuyết giáo với quỷ thần trên dưới, thuận theo cái ý muốn ý ghét của quỷ thần, khiến cho thần thánh không có điều oán thán với nước Sở. Lại có đầm rộng, gọi là đầm Vân Mộng, bãi Đồ Châu, là cái nơi sản sinh ra kim khí, cây gỗ, tre trúc, cung tên. Mai rùa, ngọc quý, sừng tê, ngà voi, da hổ, lông vũ để chuẩn bị, cấp cho nơi nơi sử dụng, lấy những thứ đó phòng bị không gặp lo lắng, bất trắc. Có thể cùng với lụa là, lấy làm đồ biếu cho khách quý ở các nước chư hầu. Như thế chính nhờ sự yêu thích đồ dùng, lụa là của các nước chư hầu nên có thể hướng dẫn họ đến được với văn chương giáo huấn (huấn từ), có chuyện không còn lắng thì đầy đủ đồ dùng mà lại được thần linh tương trợ, đức vua nước tôi có thể miễn tội với các nước chư hầu mà quốc gia, nhân dân được bảo toàn vậy. Đó là bảo vật ở nước Sở tôi vậy. Như ngọc Bạch Hành, chỉ là đồ thưởng ngoạn của bậc tiên đế, sao là bảo vật được?

Ngữ tôi nghe bảo vật của một nước, có sáu thứ mà thôi: Bậc thánh hiền có thể đặt ra ý kiến bàn bạc muôn việc, lấy đó để phụ giúp quốc gia, thì là bảo vật vậy. Ngọc có đủ để bảo vệ che chở cho cây lúa tốt tươi, khiến cho không còn nạn hạn hán, thì là bảo vật vậy. Rùa có đủ để biết rộng được việc tốt xấu, thì là bảo vật vậy. Ngọc đủ để phòng được nạn lửa (hỏa tai) thì là bảo vật vậy. Vàng có đủ để chống được loạn binh đao, thì là bảo vật vậy. Núi rừng đầm trạch có đủ để dự sẵn liệu đến lúc dùng, thì là bảo vật vậy. Như chỉ là thứ đẹp đẽ mà hoa hoét, Sở tuy là man di, không thể cho đó là bảo vật (quý) vậy.”

Nguyễn Thanh Lộc dịch

Nguồn: 傅德岷《古文觀止鑑賞》．崇文書局，2010 (Phó Đức Dân, Cổ văn quan chỉ giám thưởng, Thư cục Sùng Văn xuất bản, 2010)