Quý Văn Tử luận thiếp mã 季文子論妾馬 là một thiên tản văn được viết trong phần Lỗ ngữ của sách Quốc ngữ do sử gia kiệt xuất Tả Khưu Minh trước tác. Câu chuyện tuyên dương tư tưởng Nho gia lấy đức mà trị giáo thiên hạ. Đặc biệt là bài học về sự tiết kiệm, không lãng phí.
Nguyên văn: 季文子相宣成，無衣帛之妾，無食粟之馬。仲孫它諫曰：“子為魯上卿，相二君矣，妾不衣帛，馬不食粟，人其以子為愛，且不華國乎！”文子曰：“吾亦願之。然吾觀國人，其父兄之食粗而衣惡者猶多矣，吾是以不敢。人之父兄食粗衣惡，而我美妾與馬，無乃非相人者乎！且吾聞以德榮為國華，不聞以妾與馬。”
文子以告孟獻子，獻子囚之七日。自是，子服之妾衣不過七升之布，馬餼不過稂莠。文子聞之，曰：“過而能改者，民之上也。”使為上大夫。
Phiên âm: Quý Văn Tử tương Tuyên Thành, vô ý bạch chi thiếp, vô thực túc chi mã. Trọng Tôn Đà gián viết: “Tử vi Lỗ thượng khanh, tương nhị quân hỹ, thiếp bất ý bạch, mã bất thực túc, nhân kì dĩ tử vi ái, thả bất hoa quốc hồ?” Văn Tử viết: “Ngô diệc nguyện chi. Nhiên ngô quan quốc nhân, kì phu huynh chi thực thô nhi y ác giả do đa hỹ, ngô thị dĩ bất cảm. Nhân chi phu huynh thực thô ý ác, nhi ngã mỹ thiếp dữ mã, vô nãi phi tương nhân giả hồ! Thả ngô văn dĩ đức vinh vi quốc hoa, bất văn dĩ thiếp dữ mã”.
Văn Tử dĩ cáo Mạnh Hiến Tử (1), Hiến Tử tù chi thất nhật. Tự thị, Tử Phục chi thiếp ý bất quá thất thăng chi bố, mã hí bất quá lang dửu (2). Văn Tử văn chi, viết: “Quá nhi năng cải giả, dân chi thượng dã!” Sử vi thượng đại phu.
Dịch nghĩa: Quý Văn Tử làm phụ tá cho vua Tuyên Thành. Không cho tỳ thiếp mặc áo lụa, không cho (lừa) ngựa ăn thóc gạo. Trọng Tôn Đà can ngăn nói rằng: “Ông là bậc thượng khanh của nước Lỗ, phò tá hai vua, (lại để cho) tỳ tất không mặc áo lụa, (lừa) ngựa không được ăn thóc lúa, người người rất có thể cho ông là kẻ cò kè, bủn xỉn, như thế không thể làm nước nhà quang thái được vậy thay!” Văn Tử nói rằng: “Ta cũng mong cầu đặng việc ấy. Thế nhưng, ta quan sát thấy nhân dân trong nước, (những kẻ có) cha anh (họ) phải ăn những thứ thô kém, mặc những thứ cũ kĩ thực nhiều vậy, ta thực nhân đó mà không dám (làm vậy). Cha anh của người người ăn những thứ thô lậu, mặc những đồ rách rưới, mà ta lại cho tì tất mang đồ đẹp, (lừa) ngựa ăn thức ngon, sợ lại chẳng phải là người phò tá một nước vậy! Vả chăng ta nghe có việc lấy đức tốt để làm đất nước phồn vinh, chứ không nghe (đến chuyện) lấy tì tất với (lừa) ngựa (ra mà làm đất nước phồn thạnh)!”
Văn Tử đem chuyện ấy báo với Mạnh Hiến Tử, Hiến Tử cho bỏ tù người ấy (tức Tôn Trọng Đà) bảy ngày. Từ đó, tì tất của Tử Phục mặc vải không quá bảy thăng, ngựa ăn không hơn các loại cỏ dại. Văn Tử nghe thấy việc ấy, nói rằng: “Người có lỗi mà có thể sửa đổi, tức trên cả muôn dân vậy!” (Bèn) cho làm Thượng đại phu.
Chú thích:
(1) Mạnh Hiến Tử: Cha của Tôn Trọng Đà.
(2) Lang dửu 稂莠 là Lang và Dửu, Lang là một loại cỏ dại, thân lá giống như lúa nhưng không kết hạt, thường mọc lẫn trong cây lúa, làm hại mầm lúa non, Dửu là loại cỏ thân mọc thành nhánh cứng, không có lông, mùa hè mọc ra tua lúa, hình như đuôi chó, nên còn có tên là cẩu vĩ thảo 狗尾草. Lang dửu ý chỉ những loài cỏ tạp, cỏ dại.
Nguyễn Thanh Lộc dịch
Nguồn: https://baike.baidu.com/item/%E5%AD%A3%E6%96%87%E5%AD%90%E8%AE%BA%E5%A6%BE%E9%A9%AC
Van hoc Han Nom 